این‌بار گزیده مقاله‌ای از محسن مخملباف؛ و چون دقیقاً حرف دل من هم بود، در این‌جا آورده‌ام:

در روزگار ما "بحران هویت" یک بیماری همگانی است. هر کس از خود می‌پرسد که "من کی‌ام، و چگونه باید باشم؟" و از این همه شاید گروهی برای لحظاتی پاسخی می‌یابند و عزم‌شان را جزم می‌کنند که از این پس این‌گونه خواهم بود. اما و اما صد دریغ که این پاسخ به حمله سئوال دیگری شکست می‌خورد و دوباره سئوال از نو: "من کی‌ام، و چگونه باید باشم؟" این بحران شاید شامل همه کره زمین باشد؛ اما بیش‌تر از هر کس گریبان جوانان را گرفته است، زیرا پیرترها در جبر عادت‌‌ها و باید‌ها خود را تسلیم پاسخی کرده‌اند.

پیشینیان ما از این بابت از ما راحت‌تر بودند. آن‌که حتی در قرن 18 در روستایی زندگی می‌کرد، تکلیف هویتش را کدخدا یا نماینده خدا که کشیش روستا بود مشخص می‌کرد. شهروند روشنفکر 80 سال پیش را، به مثل مارکس تعریف از هویت می‌داد و شهروند پاریسی 20 سال پیش را سارتر.

برای آنها که قبل از ما می‌زیستند، مرادها مطلق بودند و مریدان، بندگان حلقه به گوش یک اندیشه مطلق. خوبی تعریفی مشخص داشت، همان‌گونه که بدی. و تضادی اگر در بین ارزش‌ها موجود بود، تضاد بین فضایل اخلاقی و رذایل اخلاقی بود. آدمیان آن دوران، بسته به این‌که در کدام جغرافیا و تاریخ و فرهنگ زندگی می‌کردند، از خوبی و بدی تعریف مشخصی داشتند و تنها مشکل باقیمانده، عمل کردن به خوبی تعریف‌شده بود.

یک دلیل اینکه چرا امروزه چنین نیست، به‌هم ریختن مفهوم تاریخ و جغرافیاست. برای انسان روستایی در500 سال پیش امکان سفر به تاریخ500 سال پیش یا500 سال بعد وجود نداشت و هرگز نمی‌توانست تحت تاثیر تاریخی باشد، جز همان تاریخی که در آن می‌زیست. اما امروزه همان انسان روستایی، به مدد پست و تلگراف و تلفن و تلویزیون و سینما و ماهواره و اینترنت و از همه عینی‌تر به مدد ماشین و قطار و هواپیما، می‌تواند به یک تاریخ دیگر سفر کند؛ مثلاً به یک قبیله آفریقایی که از نظر تاریخی1000سال از تاریخ بشری عقب‌ترند. پس انسان امروزی آسایش به‌دست آورده است، اما آرامش درونی‌اش به‌‌هم ریخته‌است؛ باورهایش زیر سئوال ‌رفته‌است و منطقش در برابر منطق قوی‌تری شکست خورده‌است.

کوبریک ‌می‌گوید: "جهان معاصر بیش از آن‌که از جهل رنج ببرد، از دانش اضافی رنجور است." مشکل جهان معاصر از بی‌پاسخی نیست، مشکل از این‌همه پاسخ است. ما باید به دنبال کسی بگردیم که ما را از شر این‌همه جواب و راه و رهنمود خلاص کند و به‌جای این‌همه جواب، اصل سئوال را دوباره از ما بپرسد...

نمی‌دانم چقدر از معنای "معرفت" می‌دانید یا دوست دارید بدانید. من هم چیز زیادی نمی‌دانم، اما دوست دارم که بدانم. پس به سراغ آن‌هایی رفتم که بیشتر می‌دانستند؛ آن‌قدر می‌دانستند که فهمیده بودند نسبت به پروردگارشان حق معرفت را به‌جا نیاورده‌اند، نه حق معرفت را و نه حق عبادت را[1]. من حتی این را هم نمی‌دانستم، چون اصلاً معنای معرفت را به‌درستی نفهمیده بودم، اما هر لحظه بر عطش‌ام افزوده می‌شود.

دیگر تحمل نشستن و فکر کردن را ندارم. پس این‌بار با مردی که برای پرسیدن اصل و اساس علم به سراغ پیامبر اکرم (ص) می‌رود همراه ‌می‌‌شوم، تا در وقت مناسبی من هم پرسشم را مطرح کنم. وقتی به محضرش ‌می‌رسیم، وجود نورانی آن‌حضرت فرصت دیدن را از چشمانم می‌گیرد. چشمانم را از شدت ‌سوزش می‌بندم. وقتی به خودم می‌آیم و چشمانم را باز می‌کنم، آن مرد عرب سئوالش را پرسیده و پیامبر مشغول پاسخ‌گویی است. گوش‌هایم را تیز می‌کنم. پیامبر می‌فرماید: اساس علم، شناخت و معرفت خداست. حیرت‌زده می‌شوم. این همان موضوعی است که مدت‌ها فکر مرا به خود مشغول کرده‌است. پس با دقت بیشتری بحث را دنبال می‌کنم. آن مرد بلادرنگ می‌پرسد: منظور از معرفت خدا چیست؟ پیامبر با طمانینه پاسخ می‌دهد: اینکه بدانی او هست و فقط یکی است (مانندی ندارد) ‌و او آفریننده و توانا بر هر کاری است. اول و آخر و ظاهر و باطن همه‌چیز فقط اوست. این معنای معرفت خداست[2].

از قیافه‌ام به خوبی واضح است که یک‌جا طاقت شنیدن این همه مفاهیم عمیق را نداشته‌ام و در ذهنم پر از علامت سئوال است. ولی پیامبر به خوبی از چهره گرفته‌ام این را می‌خواند و بدون این‌که چیزی بگویم، رو به من می‌کند و می‌فرماید: بزرگ‌ترین و واجب‌ترین وظیفه بر گردن انسان، معرفت پروردگارش و اقرار به بندگی اوست؛ و حد معرفت این‌ است که بدانی خدایی جز او نیست و او هیچ شبیه و نظیری ندارد[3]. دیگر طاقت شنیدن ندارم، از هوش می‌روم و...

و باز گفتاری از محسن مخملباف :

کسی که چشم‌هایش را می‌بندد، شبیه یک متفکر می‌شود، چون درباره صداها فکر می‌کند. در واقع علائمی را که گوشش می‌شنود، تفسیر می‌کند و هیچ‌وقت به قطعیت جهانی که می‌شنود، نمی‌رسد. کسی که با چشم‌هایش می‌بیند، فکر می‌کند هر چه را می‌بیند، همان است که دیده است. آدمی که فقط می‌شنود، بیشتر فکر می‌کند که حقیقت این‌طور است یا آن‌طور است یا طور دیگری است. آدمی که می‌بیند شاید زیاد تفسیر نکند و هر چه را می‌بیند، فکر می‌کند همان‌چیزی است که هست. گاهی چشم راز جهان را می‌گیرد.

وقتی که چشم آدم بسته است، قدرت تخیل بالاتر می‌رود. بالاخره دیدن و ندیدن دو جور زندگی کردن است. خیلی وقت‌ها چیزی که دیده می‌شود، رازش پایان می‌پذیرد. خیلی وقت‌ها هم یک چیزی که دیده می‌شود، راز جدیدی پیدا می‌کند.

شاید بتوان گفت که شرق بیش‌تر از طریق گوشش زندگی کرده و شعر شنیده است؛ و غرب بیش‌تر از طریق چشم زندگی کرده و تصویر دیده است. تاریخ نقاشی، تاریخ غرب است. مثلاً در سینمای ایران، دیالوگ نقش مهمی برای تماشاچی ایرانی دارد. چون مردم ایران عادت کرده‌اند همیشه از طریق گوششان حقیقت را بشنوند. مردم ایران همیشه سخنرانی شنیده‌اند. ما در واقع غیر از یک دوره کوتاه، که مینیاتور داشتیم، نقاشی‌مان تاریخ ندارد. الان سینمای ایران، تاریخ تصویری ایران را هم شروع می‌کند. پیش از این، ما تصویر را از طریق شعرهایمان به کلام داشتیم.

آدم‌های غربی برون‌گرا هستند و به چشم خیلی احتیاج دارند، اما شرق چشم‌هایش را می‌بندد و به جهان درون خودش، خداوار فکر می‌کند. درست مثل یک جنین که از جهان بیرون از خودش بی‌خبر است و برای او همه‌چیز به جهان خودش ختم می‌شود. شاید شرق احتیاج دارد چشم‌هایش را باز کند و غرب احتیاج دارد یک مدت چشم‌هایش را ببندد و به صداهایی که از شرق می‌آید گوش کند.

[1]- بحارالانوار، ج‏73، ص 305